Nabór artykułów do numeru tematycznego "Poetyki skalarności / Narracje kontrapokaliptyczne"

Redakcja punktowanego rocznika naukowego „Studia Poetica” (ISSN 2353-4583, e-ISSN 2449-7401, DOI: 10.24917/23534583) zaprasza do publikacji w piętnastym tomie czasopisma (2027), pod redakcją naukową Patryka Szaja.

Tematem przewodnim numeru są: Poetyki skalarności / Narracje kontrapokaliptyczne.

„Zobaczyć świat w ziarenku piasku, / Niebiosa w jednym kwiecie z lasu. / W ściśniętej dłoni zamknąć bezmiar, / W godzinie – nieskończoność czasu” – marzył William Blake (1972, 104). Zarazem reprodukował w ten sposób Leibnizowską monadologię („Widać stąd, że istnieje cały świat stworzeń, istnień żyjących, zwierząt, entelechii, dusz, w najmniejszej cząsteczce materii” [Leibniz, 1991: 61]), jak i sankcjonował romantyczną estetykę (Woods, 2014: 135).

Dwa wieki później amerykańska poetka Evelyn Reilly proponuje już znacznie mniej harmonijne – i poznawczo, i językowo – podejście do skal: „these are those things that will have had to have been, that will have had to yet occur” (2012: 71). Pytania o to, jak opowiadać, przedstawiać, uzmysławiać lub performować wieloskalowość rzeczywistości, nie tylko więc nie milkną, ale ujawniają nowe problemy ze skalowalnością. Anna Lowenhaupt Tsing nazywa tak nowoczesną wiarę w aplikowalność poszczególnych modeli poznawczych do różnych skal bez przeformułowania wyjściowych założeń i pytań badawczych (2024: 79–80). Literatura, z reguły zainteresowana tym, co jednostkowe, idiosynkratyczne, heterodoksyjne, wydaje się szczególnie wyczulona „na momenty załamywania się skalowalności” (Tsing, 2024: 86).

Jak jednak – za pomocą jakich środków językowego wyrazu, konwencji i eksperymentów formalnych – czyni je komunikowalnymi albo afektywnie uwspólnionymi? Czy łatwo jej zapanować (artystycznie, poznawczo, etycznie) nad „skalarnym dysonansem” (Keller, 2017) wywoływanym przez świadomość, że sprawy tego świata toczą się w wielu skalach naraz, a co więcej – że skalarne aproksymacje (takie jak podział na świat mikro i makro) okazują się nieraz pisane palcem po wodzie (Barad, 2018)?

W wymiarze temporalnym wyzwanie stanowi np. przedstawienie struktur długiego trwania. Czy można wyobrazić sobie epicką opowieść o historii akumulacji pierwotnej od epoki grodzeń po współczesny technofeudalizm (Varoufakis, 2024)? Czy podporządkowanie zwierząt pozaludzkich człowiekowi w ramach rolnictwa przemysłowego jest charakterystyczne dla czasów współczesnych, czy stanowi logiczne dopełnienie rewolucji neolitycznej? Jak tego rodzaju pytania wiązałyby się z rozmaitymi politykami skali czyniącymi pewne procesy i ich ofiary niewidzialnymi? Od 1991 roku amunicji zawierającej zubożony uran – którego okres połowicznego rozpadu wynosi 4,51 miliarda lat – użyto podczas konfliktów zbrojnych w Afganistanie, Bośni, Kosowie, Kuwejcie, Serbii, Somalii, Czeczenii, Iraku, Syrii, a także w Ukrainie (Nixon, 2025: 283-284). Pomimo że część z nich dawno się zakończyła, zubożony uran wciąż zabija kolejne ofiary. Rob Nixon nazywa tego typu procesy powolną przemocą, oddziałującą zresztą nie tylko w skali temporalnej, ale też przestrzennej (wsiąkanie radioaktywnych odpadów do gleby, zanieczyszczanie nimi wód gruntowych, przenoszenie ich wraz z wiatrem) czy molekularnej (wnikanie uranu w ludzkie i pozaludzkie DNA). Zapytuje: „W jaki sposób uczynić artystycznie i strategicznie widzialnymi ogromne pola sił wzajemnych powiązań wbrew osłabiającym efektom czasowego i geograficznego oddalenia?” (2025, 64–65).

Namysł nad skalą szczególnie prężnie rozwija się w dyskursie antropocenu. Derek Woods w swej skalarnej krytyce dla antropocenu proponuje, by dobrze oswojone kartograficzne pojęcie skali, pozwalające na gładkie przybliżanie i oddalanie (patrz: Google Earth), zastąpić wariancją skalową, która kładłaby nacisk na „horyzontalne wzorce relacji między jednostkami odmiennymi ontologicznie” i istniejącymi „w nieciągłych domenach skalarnych” (2014: 139). O ile życia ludzi i zwierząt toczą się w mniej więcej tożsamych skalach, o tyle np. życia zwierząt i roślin naznacza zasadnicza fenologiczna asymetria – dlatego zmiany środowiskowe, które z perspektywy jednostkowego życia ludzkiego wydają się ledwie zauważalne, dla roślin mają „furiackie” tempo (Zajączkowska 2019, 35). W podobną stronę zmierza refleksja Neila Smitha nad „przeskakiwaniem skal” (1992) i Moniki Rogowskiej-Stangret, która w dialogu ze Smithem poddaje namysłowi „międzyskalowe języki antropocenu” (2023). Bezpośrednim przełożeniem powyższych refleksji na grunt literaturoznawczy jest np. zaproponowane przez Timothy’ego Clarka rozróżnienie trzech skal interpretacyjnych: 1) związanej z przeżyciami głównego bohatera bądź głównej bohaterki utworu, 2) związanej z kulturą narodową i okresem historycznym istotnym dla utworu, 3) związanej z efektami skali, które mogą rozciągać się przestrzennie na całą Ziemię, temporalnie zaś na kilka stuleci (2015: 71–114).

Brytyjski literaturoznawca wyposaża nas w ogólny model lekturowy. Co natomiast można powiedzieć o poetykach skalarności? Czy istnieją specyficzne techniki narracyjne, rozwiązania wersologiczne, konwencje estetyczne sprzyjające ukazywaniu różnych skal, przemieszczaniu się między nimi, a wreszcie – uzmysławianiu ich splątania? Jak np. opisać zjawiska rozciągające się nie tylko na różne skale temporalne czy przestrzenne, ale także niewidoczne w skali makro (opad promieniotwórczy, mikroplastik, skażenie metalami ciężkimi, kwantowe oddziaływanie na odległość)? Jak uczynić elementem świata przedstawionego nielokalność hiperobiektów? Czy mogą nam w tym pomóc określone zabiegi, takie jak parataksa, cięcie i montaż, kompozycja konstelacyjna? Czy uprawnione byłoby rozumienie poetyk skalarności, zgodnie ze źródłosłowem poiesis, jako wytwarzania skal odbywającego się nie tylko i nie przede wszystkim w ludzkich dyskursach, ale w świecie materialnym?

Czy narracje kontrapokaliptyczne, drugi proponowany temat numeru, muszą uwzględniać tę wieloskalowość, aby pozostawały wiarygodne? Czy sprzeciw wobec defetystycznych opowieści o końcu świata oznacza uleganie iluzji, że nie wszystko jeszcze stracone, czy raczej podaje w wątpliwość samo linearne wyobrażenie czasu jako prostej biegnącej w obie strony ku nieskończoności? Czy kontrapokalipsa każe przyjmować, że przeszłość, teraźniejszość i przyszłość istnieją symultanicznie (por. Williams, 1977)? Czy daje się postrzegać jako gest antymetafizyczny, podający w wątpliwość roszczenia apokalipsy do ujawniania ostatecznej prawdy? Wszystkie te kwestie wydają się istotne nie tylko dla myśli feministycznej, w której najsilniej sformułowano w ostatnich latach niezgodę na apokalipsę (Zylinska, 2018), ale także dla twórczości literackiej.

W tym kontekście warto rozważyć diagnozowane nieraz wyczerpanie paradygmatu realistycznego (Ghosh, 2016), kontrapokaliptyczny potencjał spekulatywnych fikcji (Gajewska, 2023) albo projektowanie świata więcej-niż-ludzkiego w weird fiction (Bednarek, 2020). Kontrapokalipsa skłania też do zastanowienia się na nowo nad politycznością i sprawczością poezji pisanej przeciw – jak to ujmuje Tomasz Bąk – „usmyczonej wyobraźni, / która pozwala widzieć tylko to, co istnieje bądź istniało w przeszłości” (2019: 21).

Proponujemy m.in. namysł nad następującymi zagadnieniami:

• skalarność a problemy reprezentacji
• skale mikro i makro w literaturze
• przeskakiwanie skal, międzyskalowość, wieloskalowość w obrębie świata przedstawionego
• performowanie skali w dyskursach literackich, kulturowych, filozoficznych itp.
• skale ludzkie i pozaludzkie
• skala jednostkowego życia a struktury długiego trwania
• polityki skali a kwestie wykluczeń, pominięć, wymazywania tego, co poza skalą
• waga zjawisk rozgrywających się w długich skalach temporalnych (np. powolna przemoc, katastrofa klimatyczna) a kapitalizm platform/technofeudalizm (cyfrowe przyspieszenie, skrócenie czasu koncentracji, hiperuwaga)
• skalowalność a wariancja skalowa w literaturze
• literaturoznawcze zmagania ze skalami (przedstawieniowymi, interpretacyjnymi)
• czas historyczny a czas geologiczny w literaturze
• lokalność a planetarność w literaturze
• skale mikro (kwantowa, molekularna) jako wyzwanie dla formy literackiej
• poetyki oddziaływania na odległość, nielokalności itp.
• skalarność w perspektywie energy humanities (np. czasowość węglowodorów, chronologie powstawania i spalania paliw kopalnych, kopaliny a pęknięcie metaboliczne)
• strategie lekturowe: czytanie dyfrakcyjne (Karen Barad), czytanie wieloskalowe (Timothy Clark), czytanie anachroniczne (Joseph Hillis Miller itp.)
• niekartograficzne ujęcia skali a problem „mapy i terytorium”
• skalowalność a to, co niewidoczne, niesłyszalne, nieodczuwalne itp.
• feministyczna kontrapokalipsa w literaturze
• konserwatyzm opowieści apokaliptycznych
• kryzysy (klimatyczne, polityczne, społeczne…) a rehabilitacja utopii w literaturze
• kontrapokalipsa a konwencja realistyczna
• pozytywne obrazy relacji międzyludzkich oraz międzygatunkowych w spekulatywnych fikcjach, weird fiction, science fiction, poezji spekulatywnej itp.
• literatura a przezwyciężanie kryzysu wyobraźni
• kontrapokalipsa a kapitalistyczne strategie akumulacji przez wywłaszczenie
• koniec świata czy koniec pewnej wizji świata? – odpowiedzi literackie i literaturoznawcze
• posthumanizm i wspólnota więcej-niż-ludzka a końce światów (kultur rdzennych, wymierających gatunków, ginących języków itp.)
• pozaludzkie strategie przetrwania na ruinach kapitalizmu jako temat literacki, filmowy, serialowy itp.

• Powyższy zakres tematyczny chętnie poszerzymy o zaproponowane przez Państwa ujęcia. Zapraszamy do zgłaszania tekstów polsko- lub anglojęzycznych, realizujących jeden z tematów albo łączących namysł nad nimi.

  Literatura:

  Barad K., Troubling Time/s and Ecologies of Nothingness: Re‑turning, Re‑membering, and Facing the Incalculable, [w:] Eco-Deconstruction: Derrida and Environmental Philosophy, red. Matthias Fritsch, Philippe Lynes, David Wood, New York 2018, s. 206–248.

  Bąk T., Bailout, Poznań 2019.

  Bednarek J., Oduczanie się człowieczeństwa. Fantastyka i antropocen, „Teksty Drugie”, 2020, nr 1, s. 118–133.

  Blake W.. Wróżby niewinności, [w:] tegoż, Poezje wybrane, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1972, s. 104–109.

  Clark T.. Ecocriticism on the Edge: The Anthropocene as a Threshold Concept, London–New 2015.

  Gajewska G., Ekofantastyka. Ujęcie sympojetyczne, Poznań 2023.

  Ghosh A., The Great Derangement: Climate Change and the Unthinkable, Chicago 2017.

  Keller L., Recomposing Ecopoetics: North American Poetry of the Self-Conscious Anthropocene, Charlottesville–London 2017.

  Leibniz G., Monadologia, przeł. H. Elzenberg, Toruń 1991.

  Nixon R., Powolna przemoc i ekologia ubogich, przeł. T. Adamczewski, T. Dobrogoszcz, K. Więckowska, Gdańsk 2025.

  Reilly E., Apocalypso, New York 2012.

  Rogowska-Stangret M., Międzyskalowe języki antropocenu, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica”, 2023, z. 11, s. 32–46.

  Smith N. Contours of a Spatialized Politics: Homeless Vehicles and the Production of Geographical Scale, „Social Text”, 1992, nr 33, s. 54–81.

  Tsing, A.L., Grzyb u kresu świata. O możliwości życia na ruinach kapitalizmu, przeł. Monika Rogowska-Stangret, Aleksandra Ross, Janusz Grygieńć, Toruń 2024.

  Varoufakis J., Technofeudalizm, przeł. P. Szadkowski, Sieradz 2024.

  Williams R., Marxism and Literature, Oxford 1977.

  Woods D., Scale Critique for the Anthropocene, „The Minnesota Review” 2014, t. 83, s. 133–142.

  Zajączkowska U., Patyki, badyle, Warszawa 2019.

  Zylinska J., The End of Man: A Feminist Counterapocalypse, Minneapolis–London 2018.

   

  Na artykuły naukowe i recenzyjne, komentarze, wypowiedzi sprawozdawcze, wywiady i inne materiały związane z zaproponowanym tematem (w języku polskim lub angielskim) oczekujemy do 15 grudnia 2026 poprzez system zgłoszeń na stronie internetowej czasopisma: https://studiapoetica.uken.krakow.pl/about/submissions.

  Wskazówki dotyczące przygotowania tekstu znajdują się na internetowej stronie czasopisma.

   

  dr hab. prof. UKEN Magdalena Roszczynialska (redaktor naczelna)

  dr hab. prof. UKEN Katarzyna Wądolny-Tatar (z-ca redaktor naczelnej)

  dr hab. prof. UKEN Janusz Waligóra (członek redakcji)

  dr Jakub Knap (sekretarz redakcji)

  dr Patryk Szaj (sekretarz redakcji)